CELİL MEHMETKULUZÂDE “ÖLÜLER” TİYATRO ESERİNİN YÖNETMEN ANALİZİ VE KURGU PLANI

TİYATRO ESERİNİN YÖNETMEN ANALİZİ VE YAPI PLANI

1.Oyun Seçimi ve İlk Değerlendirme

Celil Mehmetkuluzâde ‘nin 1911 yılında kaleme aldığı Ölüler adlı tiyatro eseri, Azerbaycan edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Aradan yüz on dört yıl geçmiş olmasına rağmen, bu eser güncelliğini yitirmemiş, aksine içerdiği temalar ve sunduğu toplumsal eleştiriler itibariyle hâlâ modern günümüz izleyiciye hitap etmektedir. Mehmetkuluzâde ‘nin bu eseri, sanatsal, felsefi ve dramatik yönleriyle hem seyircinin alımlama sürecini hem de sahneleme aşamalarını doğrudan etkileyen bir yapıdadır. Özellikle güçlü bir toplumsal eleştiri barındırması ve din istismarı gibi evrensel bir temayı ele alması, eserin yalnızca yazıldığı dönemde değil, günümüz bağlamında da dikkate değer olmasını sağlamaktadır.

Oyunda merkezi karakterlerden biri olan Şeyh Nesrullah, din adamlarının toplumu nasıl manipüle edebileceğini gözler önüne seren önemli bir figürdür. Ölüleri diriltebileceğini iddia eden bu şeyh, halk üzerindeki etkisini korku, umut ve inanç gibi psikolojik unsurlar üzerinden inşa eder. Bu bağlamda eser, tabu haline gelmiş düşüncenin ve sorgulamadan inanmanın toplumsal yapıyı nasıl şekillendirdiğini eleştirel bir perspektifle ortaya koyar. Günümüz dünyasında din, siyaset ve toplumsal yapı arasındaki kesişim noktalarına dair tartışmaların hâlâ devam ettiği göz önünde bulundurulduğunda, ölüler piyesinin sunduğu eleştirilerin evrensel bir geçerliliğe sahip olduğu söylenebilir.

İslam dininde, kutsal kitabın ilk emrinin “Oku” olduğu bilinmektedir. Ancak, bu emir çoğu zaman yüzeysel bir biçimde algılanmakta, gerçek anlamda okumaktan, sorgulamaktan ve eleştirel düşünmekten kaçınılmaktadır. Ölüler adlı eser, bu olguyu dramatik bir kurgu içinde ele alarak, körü körüne inanmanın ve sorgulamadan benimsenen tabuların toplum üzerindeki yıkıcı etkilerini çarpıcı bir biçimde gözler önüne sermektedir. Bu yönüyle oyun, yalnızca Azerbaycan edebiyatının değil, belki de dünya tiyatro literatürünün de dikkate değer eserlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Final ödevi kapsamında hazırlanan bu çalışma, Ölüler piyesinin yalnızca edebi bir metin olmanın ötesinde, toplumsal ve düşünsel bir sorgulama aracı olarak da ele alınabileceğini göstermeyi amaçlamaktadır. Oyunun sahneleme süreci ve izleyici üzerindeki etkileri, günümüz koşullarında da geçerliliğini korumakta ve eserin ele aldığı meselelerin evrensel nitelikte olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, piyesin sahneye uyarlanması sürecinde metni belirli temalar ve dramatik unsurlar çerçevesinde analiz ederek sistemli bir yaklaşım benimsemeye çalıştım. Böylece, eserin sanatsal, felsefi ve toplumsal boyutlarını derinlemesine irdeleyerek, sahneleme sürecini daha bilinçli ve etkili bir şekilde yönlendirmeyi hedefledim.

2.Oyun Konusu

Celil Mehmetkuluzâde ‘nin Ölüler adlı piyesinin konusu, Horasan’da ölen ve ardından dirilen Kerbelayi Fethullah ile onu dirilten Şeyh Nesrullah’ın bir kasabaya gelişiyle gelişen olaylara odaklanır. Bu olay, kasaba halkı üzerinde derin etkiler yaratır ve oyun, Şeyh Nesrullah’ın gelişiyle birlikte kasabada yaşanan değişimleri, inançları, korkuları ve toplumsal olayları ele alır.

Azerbaycan, 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında Sovyet Rusya’nın egemenliği altındaydı. Bu dönemin toplumsal ve siyasal yapısı, halkın sosyal, kültürel ve dini hayatını derinden etkilemiş ve bireylerin özgürlüklerini sınırlamıştır. Celil Mehmetkuluzâde, eserlerinde bu dönemin toplumsal yapısını ve siyasal atmosferini başarılı bir şekilde işlemiş, halkın yaşamındaki zorlukları ve baskıları sahneye taşımıştır. Feodal yapının hâkim olduğu bu dönemde, halk geleneksel inançlara sıkı sıkıya bağlı kalmış ve toplumsal ilerlemenin önündeki engellerin büyümesine neden olmuştur.

Ölüler piyesinde Celil Mehmetkuluzâde, halkın bu baskıcı yapıyı aşma çabasını ve özgürleşme mücadelesini derinlemesine işler. Piyes, toplumsal eşitsizlikleri ele almanın ötesinde, dönemin siyasal yapısının halk üzerindeki etkilerini de sorgular. Bu siyasal yapı, halkın bireysel özgürlüklerini kısıtlamış, toplumsal değişimin önündeki engelleri daha da büyütmüştür. Azerbaycan halkının, Sovyet Rusya egemenliğindeki bu baskıcı ortamda daha özgür, adil ve eşitlikçi bir toplum kurma mücadelesi, eserde önemli bir tema olarak öne çıkar.

Diğer yandan, Sovyet Rusya’nın egemenliği altındaki Azerbaycan’da toplumsal değişim ve modernleşme çabaları da başlamıştır. Ölüler piyesindeki karakterler, bu dönüşümün zorluklarını ve engellerini sembolize ederken, aynı zamanda halkın daha özgür bir toplum kurma arayışını da yansıtır. Celil Mehmetkuluzâde, bu toplumsal değişimin önündeki engelleri ve bu sürecin nasıl zorlu bir mücadeleye dönüşebileceğini sorgular.

3.Oyunun Akışı

Oyunun birinci perdesi, Hacı Hasan’ın evinde, Celal’in odasında açılır. Celal, hocası Mirza Hüseyin ile birlikte Farsça bir şiir üzerine çalışmaktadır. Ders esnasında Mirza Hüseyin, Celal’in okumasını düzelterek ona rehberlik eder. Bu esnada bir adam telaş içinde içeri girerek Hacı Hasan’ı sorar; ancak onun evde olmadığını öğrenince hızla çıkar. Ders devam ederken Celal’in ağabeyi İskender eve girer ve yanında getirdiği köpeği içeri sokmaya çalışır. Ancak köpek eve girmeyi reddeder. Celal, ağabeyinin ders çalışmasını engellediğini ve sarhoş olduğunu söyler. İskender ise eğitimin gereksiz olduğunu, ilmin insanlara gerçek bir değer kazandırmadığını iddia ederek alaycı bir tavır sergiler.

İskender, içki ve eğlence üzerine konuşurken, Mirza Hüseyin Celal’e nasihat etmeye çalışır. Ancak İskender, hocanın sözünü keserek eğitimin anlamsızlığını vurgulamaya devam eder. Bu sırada Mirza Hüseyin, Celal’in önceki gün verilen ödevi yapmadığını öğrenir ve ona ceza olarak yeni bir ödev vermekten kaçınır. İskender ise Celal’in okuduğu kitabın yerine içki almanın daha mantıklı olacağını söyleyerek alaycı ifadeler kullanır. Bir süre sonra aynı adam tekrar içeri girerek Hacı Hasan’ı sorar ve yine evde olmadığını öğrenince aceleyle ayrılır. Bu noktada Celal, babalarına İskender’in içki içtiğini söyleyeceğini belirtir. Buna karşılık İskender, Celal’in ders çalışmadığını babasına söyleyeceğini dile getirerek onu tehdit eder. İskender, Sokrates’in “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” sözünü hatırlatarak eğitimin boşuna olduğunu iddia eder. Celal ve Nazlı, İskender’in sarhoş haline tepki gösterirken İskender, alaycı tutumunu sürdürür.

Birinci perdenin ilerleyen dakikalarında Hacı Hasan içeri girer ve büyük bir şaşkınlık içinde “Kerbelayi Fethullah dirilmiş.” haberini verir. Bu olay, ev halkı arasında büyük bir şaşkınlık yaratırken İskender, duruma inanmayarak kahkaha atar. Hacı Hasan, oğlunun bu ciddiyetsizliğine öfkelenir ve onun eğitimi için yıllarca harcadığı emeğin boşa gittiğini düşünerek hayal kırıklığını dile getirir. Birinci perdenin sonunda köy sakinleri de bir araya gelerek bu olağanüstü olayın nasıl mümkün olabileceğini tartışırlar.

Oyunun ikinci perdesinde, Hacı Hasan’ın evinin konuk odasında Kerbelayi Fatma, hizmetçi Zeynep ve Nazlı, gelecek olan misafirler için hazırlık yapmaktadır. Nazlı, konuğun ölüleri diriltebildiği iddialarını duyduğundan büyük bir heyecan içindedir ve annesine bu konuda sorular sorar. Nazlı, ölen kız kardeşi Sara’yı diriltmesi için konuğa yalvarmayı düşünmektedir. Kerbelayi Fatma ise ev işlerine odaklanmışken, Zeynep oğlunun ölümünü hatırlayarak hüzünlenmektedir. İskender, annesinin ve Nazlı’nın içsel sıkıntılarına alaycı bir tutum sergileyerek, sarhoş bir şekilde davranır, onları küçümseyen ve saçma yorumlarda bulunan bir tavır sergiler. Misafir olarak gelen Mir Bağır Ağa, İskender’in bu tavırlarına tepki gösterse de İskender alaycı yaklaşımını sürdürür. Nazlı, İskender’in söylediklerine tepki gösterse de İskender onun masumiyetini küçümsemeye devam eder.

Üçüncü perde, şehrin kenarında yer alan bir mezarlıkta geçmektedir. Çoğunlukla şalvar ve pantolonlarını dizlerine kadar sıvamış olan adamlar, ellerini kucaklarına koyarak durmuşlardır. Ortada, yüksekçe bir taşın üzerinde Şeyh Nesrullah oturmakta ve bir nutuk söylemektedir. Şeyh’in etkisi ve gücü giderek artarken, İskender bu duruma karşı direnç göstermeye çalışır. Hacı Hasan ve diğer takipçileri ise tamamen Şeyh Nesrullah’a teslim olmuşlardır.

İskender, Şeyh Nesrullah’ın bir sahtekâr olduğunu dile getirirken, halkın büyük kısmı onun bu sözlerine kayıtsız kalır. Bunun yerine, İskender dinsizlikle suçlanır. İskender, Şeyh Nesrullah’ın halkı kandırmasını yüzüne vurmasına rağmen, başta babası olmak üzere kimse ona inanmaz. Sonuç olarak, İskender toplumun genel ahlaki yargılarına karşı gelen bir figür olarak, alkol bağımlılığı nedeniyle dışlanır.

Oyunun son perdesi Hacı Hasan’ın evinde geçmektedir. Hacı Hasan ve Kerbelayi Fatma, düşünceler içindedirler, çünkü Şeyh Hasan, kızı Nazlı’yı Şeyh Nesrullah’a verme konusunda ısrarcıdır. Ancak Kerbelayi Fatma, bu durumu sorgulamaktadır ve Nazlı’nın henüz çocuk olduğunu vurgulamaktadır. Hacı Hasan, karısının endişelerini dikkate almayarak, Şeyh Nesrullah’ın talimatlarına uyarak, Nazlı’yı “lütuftan” faydalandırmak istemektedir. Bu durum, olayların gerilim dolu bir şekilde ilerlemesine yol açar.

İskender, babasının akıl sağlığını sorgular ve onun delilik geçirdiğini ima eder. Ancak Hacı Hasan, bu durumu reddeder. Kerbelayi Fatma, Nazlı’nın evlenmesini engellemeye çalışsa da sonunda Hacı Hasan’ın kararına boyun eğer ve kızını Şeyh Nesrullah’a göndermek için hazırlık yapar. Şeyh Hasan’ın gözleri kararmıştır; kucağında ağlayan bir çocukla birlikte birçok hasta, Şeyh Hasan’ın evine gelir. Kimisinin başı, kimisinin boynu ve kimisinin de kolu ile bacağı bağlıdır. Hepsi, Şeyh Nesrullah’tan medet ummaktadır.

Şeyh Nesrullah, halktan büyük bir kazanç elde ederek şehirden uzaklaşmıştır. Eli silahlı adamlar, Şeyh Hasan’ın evine girerler. Bütün her şey açığa çıkar ve büyük bir kargaşa ortamı oluşur. İskender, çevresindekilere sus işareti yaparak; odada yer alan kızların perdesini koparıp yere atar. İnsanlar, utançlarından başlarını yere eğerler. Kızlar, utanarak ellerini yüzlerine tutarak ağlarlar. İskender, orada bulunan cemaate dönerek içindekilerini bir bir onlara anlatır.

4.Oyundaki Önemli Olaylar (Hadiseler)

Kasabada olağanüstü bir haber hızla yayılır ve kısa süre içinde büyük bir heyecan ve merak uyandırır. Yıllar önce vefat ettiği düşünülen Kerbelayi Fettullah’tan beklenmedik bir mektup gelir. Mektupta, Şeyh Nesrullah’ın manevi kudreti sayesinde yeniden hayata döndüğü, kızına Horasan’dan terlik almak için yola çıktığı, yakında kasabaya döneceğini ve ayrıca Şeyh Nesrullah’ın kasabaya doğru geldiğini ona hizmetle kusur yapılmaması gerektiği yazar. Bu haber, halk arasında derin bir şaşkınlık ve tartışma yaratır. Bazıları olayı ilahi bir lütuf olarak değerlendirip büyük bir coşkuyla karşılarken, bazıları ise doğruluğuna şüpheyle yaklaşır

5.Oyunun Ana ve Zıt Çizgisi

Ölüler eserinin ana çizgisi, oyunun ana çatışmasını ve olay örgüsünü yönlendiren merkezi bir eyleme dayanır: Toplumdaki cehalet, batıl inançlar ve gericilikle mücadele etme çabası. İskender, toplumun kör ve bilinçsiz olduğunu biliyordur ve onları uyandırmak için metnin başından beri bir mücadele içine girer. Onun bu mücadelesi, toplumun içinde bulunduğu karanlık durumdan kurtulma arzusunu ve aydınlanma idealini simgeler.

Toplumun cehalet, batıl inançlar ve gericiliğe sıkı sıkıya bağlı kalması oyunun zıt çizgisini oluşturur. Kasabadaki insanlar, özellikle din adamları geleneksel düşünceye sahip bireylerdir. Geleneksel düşünceye sahip din adamları İskender’in aydınlanma çabalarına direnir ve onu engellemeye çalışarak geleneksel düşüncelerini korumaya çalışırlar. Din adamlarının halkı sömürmesi ve kendi çıkarları için dini kullanması İskender’in mücadelesine karşı önemli bir zıt çizgi oluşturur.

6.Oyundaki Konflikt (Çatışma)

Toplumun, cehalet, batıl inançlar ve gericiliğe sıkı sıkıya bağlı olması, oyunun ana çatışmasını oluşturur. Kasaba halkı, geleneklere sıkı sıkıya bağlı bir toplumdur. Bu nedenle halk geleneklerine bağlı kendi kapalı dünyasını hapsolmuştur. Burada yaşayan kadınlar ataerkil toplumun altında yaşamak durumundadır. Bireylerin sorgulama yapması doğru bulunmaz; sorgulayanlar, toplum tarafından dışlanır! İskender, sorgulayıcı batı ekolüyle yetişmiş bir bireydir. Geleneklerine bağlı babası ve kasaba halkıyla çatışma içerisine girerek mücadele etmeye çalışır.

7.Eserin Türü ve Üslubu

Ölüler hem dramatik bir eser hem de toplumsal bir hiciv barındıran bir trajikomedi türü olarak değerlendirilebilir. Celil Mehmetkuluzâde, dönemin toplumunun geri kalmışlığını, özellikle dinin yanlış anlaşılmasını ve çıkarcı din adamlarının halk üzerindeki etkisini bu eserle eleştirmiştir. Eserde olaylar absürt bir şekilde gelişir; halkın ölülerin dirildiğine inanması ve bunu normal karşılaması gibi durumlar yer alır. Bu eserde Mehmetkuluzâde, okuyucuyu ve izleyiciyi hem güldüren hem de düşündüren bir anlatım tarzını benimsemiştir. Karakterlerin aşırı tepki vermeleri, yanlış inanışları ve mantıksız davranışları, halkın anlayabileceği bir dille, absürt bir biçimde eleştirel olarak eserine yansıtmıştır.

8.Oyundaki Karakterler

Şeyh Nesrullah:

Kırk beş yaşlarında olan bu karakter oyunda dini kisve altında halkı manipüle eden ve sömüren bir figür olarak karşımıza çıkar. Onun karakteri, dini otoritelerin halkın inançlarını kendi çıkarları için nasıl kullanabileceğini gözler önüne serer. Hurafeleri yayarak ve insanları kandırarak toplumsal bir güç elde eder. İmam nikahı gibi dini ritüelleri kullanarak genç kızları istismar etmesi ve halkın zaaflarını sömürerek servet biriktirmesi, onun dini sömürünün en çarpıcı örneklerinden biri olduğunu gösterir.

İskender:

Yirmi iki yaşlarında olan İskender, oyunun rasyonel ve eleştirel sesini temsil eder. Eğitimli olmasına rağmen toplum tarafından dışlanmış bir birey olarak karşımıza çıkar. Alaycı tavırları ve alkolizmi, içinde bulunduğu toplumsal yozlaşmaya karşı bir savunma mekanizması olarak görülebilir. Şeyh Nesrullah ve benzeri figürlerin sahtekârlığını fark etmesine rağmen, toplumsal cehalet ve baskı karşısında etkisiz kalır. İskender’in karakteri, aydınlanma düşüncesinin toplum tarafından reddedilmesini ve rasyonel aklın yalnızlığını simgeler.

Hacı Hasan:

Kırk yaşlarında şehrin saygıdeğer hacılarından olan Hacı Hasan, geleneksel değerlere ve dini otoriteye sorgusuz sualsiz kabul eden ve bağlılığı temsil eden bir karakterdir. Oğlu İskender’in eleştirel düşüncelerini reddeder ve onu dinden sapmış olarak görür. Şeyh Nasrullah’a olan hayranlığı, onun gibi figürlerin toplumda kabul görmesinde, geleneksel otoriteye kör bir bağlılığın ne kadar etkili olduğunu vurgular.

Hacı Bahşali, Hacı Kerim, Hacı Kazım, Meşhedi Oruç:

Otuz ile elli yaş aralığında olan bu karakterler, toplumdaki diğer dindar ve varlıklı bireyleri temsil eder. Şeyh Nasrullah’ın sahtekârlığına inanmaları ve hurafelere olan bağlılıkları, toplumsal cehaletin ve manipülasyona açıklığın bir yansıması olarak düşünülebilir.

Celal, Mir Bağır Ağa, Şeyh Ahmet, Haydar Ağa, Ali, Muallim Mirza Hüseyin:

On bir ile kırk yaş aralarında olan bu karakterler, toplumsal yozlaşmanın bir figürü olarak karşımıza çıkar. Bu karakterler, toplumdaki farklı kesimlerin yozlaşmasını ve çürümüşlüğünü temsil eder. Celal, eğitim sisteminin ezberci ve sorgulamadan uzak yapısını simgelerken, Mir Bağır Ağa ataerkil zihniyetin ve kadına yönelik baskının bir örneğidir. Şeyh Ahmet, dini otoriteye hizmet eden bürokrat tipini temsil ederken, aydın kesimi temsil eden Haydar Ağa, Ali ve Muallim Mirza Hüseyin ise korkaklıkları ve güçlü olana boyun eğmeleri ile ön plana çıkarlar.

Kerbelayi Fatma Hanım, Nazlı:

On ile kırk yaşlarında olan bu iki kadın karakter, toplum baskısının kurbanları olarak düşünülebilir. Kerbelayi Fatma Hanım ve Nazlı gibi kadın karakterler, ataerkil toplumun baskısı altında yaşayan bireyleri temsil eder. Kerbelayi Fatma Hanım’ın annelik duygusuyla hurafelere sığınması, çaresizlik içinde inancın nasıl manipüle edilebileceğini gösterir. Nazlı’nın karakteri ise genç bir kadının toplumsal beklentiler ve bireysel arzuları arasındaki çatışmasını yansıtır.

9.Oyunun İddiası (Yazarın ne söylemek istediği)

Eserin temel iddiası, cehaletin ve hurafelere dayalı inanç sistemlerinin, bireylerin düşünsel özgürlüklerini kısıtlayarak toplumun çeşitli kesimleri tarafından nasıl bir sömürü aracı haline getirildiğini gözler önüne sermektedir. Celil Mehmetkuluzâde, dini inanışların ve otorite figürlerinin, halkın korkuları ve bilinçsizlikleri üzerinden iktidarlarını pekiştirmek amacıyla manipülatif bir araç olarak nasıl kullanılabileceğini eleştirel bir perspektiften irdelemekte ve bu durumun toplumsal yapı üzerindeki olumsuz etkilerini tartışmaktadır. Yazar, dinin bir baskı aracı olarak nasıl işlev gördüğünü ve dini liderlerin, halkı kendi çıkarları doğrultusunda nasıl manipüle ettiklerini gösteren bir analiz sunmaktadır.

Mehmetkuluzâde, Ölüler adlı eserinde, din adamlarının halkın korkularını kendi çıkarları için nasıl fırsata çevirdiğini anlatmaktadır. Özellikle, dinin sahtekârlar tarafından nasıl bir iktidar aracı haline getirildiğine yönelik güçlü bir eleştiri sunan yazar, okuyucularına dini liderlerin söylemlerini sorgulamalarını tavsiye etmektedir. Ölüler, toplumsal yapının yozlaşmış ve çürümüş olduğu yönünde derin bir eleştiri taşır. Mehmetkuluzâde, adaletin kaybolduğunu ve bireylerin içsel değerlerden saparak, toplumsal çıkarlar doğrultusunda hareket ettiklerini göstermektedir. Burada vurgulanan temel düşünce, toplumun değişime uğrayabilmesi için bilinçli ve sorgulayan bireylerin varlığının şart olduğudur.

Yazar, toplumsal sorumluluk ve bireysel farkındalık konularında okuyucularını uyarmakta ve halkın korkularını, belirsizliklerini kolayca sömüren liderlere karşı bir uyarı yapmaktadır. Ölüler eserinde, ölülerin dirilmesi gibi bir söylentinin halk arasında paniğe yol açması, din adamlarının bu korkuyu kendi güçlerini pekiştirmek için nasıl kullandığının bir örneği olarak sunulmaktadır. Mehmetkuluzâde, halkın, korkularına kapılmadan ve mantıklı düşünerek hareket etmelerinin önemini vurgulamaktadır. Eserin alt metninde yer alan en güçlü mesajlardan biri, düşünsel bağımsızlık ve eleştirel düşünme gerekliliğidir. Yazar, halkın sadece dışsal baskılar altında kalmaksızın, kendi akıl ve mantığıyla hareket etmeleri gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, toplumsal yapıyı olduğu kadar, bireylerin kendi hayatlarını ve inançlarını da sorgulamaları gerektiğini ifade etmektedir.

10.Oyunun Kurgusu: Estetik kurgusu, Tempo – Ritim, Müzik, Işık, Ses ve Sahne Düzeni

Celil Mehmetkuluzâde ’nin “Ölüler” eserinde dramatik yapı, sahneleme unsurları ve toplumsal eleştirinin vurgulanması, oyunun etkisini arttıran en önemli ögeler arasında yer almaktadır. Oyunun temposu, izleyiciyi sürekli bir gerilim ve beklenti içinde tutacak şekilde tasarlanmıştır. Hızlı ve yavaş tempolar arasındaki dengeli geçişler, halkın ruh halindeki dalgalanmaları, oyun içindeki kaosu ve bireysel çıkmazların derinliğini yansıtarak anlatının etkisini arttırır.

Müzik, eserin atmosferini belirleyen temel unsurlardan biridir. Klasik, geleneksel ve modern melodiler, karakterlerin psikolojik gerilimlerini ve toplumun çöküşüne işaret eden olayları destekler. Gerilim anlarında gerilimli tınılar öne çıkartılırken, din adamlarının sahnelerinde koro müzikleri veya dinsel melodiler baskı aracı olarak kullanılır.

Işık kullanımı da “Ölüler” oyununda çarpıcı bir dramatik etki yaratmak için önemlidir. Karanlık ve aydınlık arasındaki geçişler, izleyicinin ruh halini ve algısını yönlendirirken, din adamlarının gücünü temsil eden parlak ve keskin ışıklar ile halkın korkularını yansıtan gölgeli sahneler arasındaki farklar toplumsal düzene dair çarpıcı bir eleştiri sunacaktır. Işık efektleri, kaotik sahnelerde ani değişimlerle kullanılarak seyircinin gerilim hissini yoğunlaştırır.

Ses ise, özellikle kalabalık sahnelerde kaosun ve çöküşün etkisini arttırmak için kullanılır. Fısıltılar, çığlıklar ve yankılanan derin sesler, halkın korkularını ve bilinçsizliğini ortaya koyarak dramatik gerilimi yüksek seviyeye çıkartır.

Sahne tasarımı da “Ölüler” oyununun toplumsal eleştirisini güçlendiren bir unsurdur. Çürüyen yapılar, harabe şehir görünümü ve sembolik figürler, toplumun yozlaşmış yapısını gözler önüne serer. Din adamlarının sahne içinde yüceltilmiş platformlarda bulunması, onların halk üzerindeki egemenliğini ve manipülatif gücünü göstermektedir. Halkın dağınık ve kargaşa içinde sahnede konumlandırılması ise, onların güçsüzlük ve belirsizlik içindeki durumlarını görsel olarak anlatmaktadır.

Celil Mehmetkuluzâde ‘nin “Ölüler” eserinde bütün bu unsurlar bir araya getirilerek, izleyicinin hem görsel hem de işitsel bir deneyim yaşaması sağlanır. Dramatik gerilim, sıkı bir tempo ile korunarak, toplumsal eleştiri büyük bir vurgu ile seyirciye aktarılır. Oyun, yalnızca anlatısal bir metin olmaktan çıkıp sahnede canlanan, gücün ve korkunun, inancın ve manipülasyonun bütün etkilerini seyirciye hissettiren bir deneyime dönüşür.

11.Tiyatro Eserinin Üstün Amacı

Celil Mehmetkuluzâde ‘nin Ölüler adlı eseri, toplumsal eleştiriyi mizahi ve ironik bir dille işleyen önemli bir yapıttır. Eserin üstün amacı, cahilliğin, bağnazlığın ve toplumun eleştirmeden ya da sorgulamadan düşünce yapısının yol açtığı trajikomik durumları gözler önüne sermek olarak özetlenebilir. Eser üzerinden gidilecek olursa özellikle Azerbaycan ve genel olarak Kafkas toplumlarında yaygın olan batıl inançlar, dinin istismar edilmesi, halkın bilinçsizliği ve körü körüne inanç sistemine bağlılığı gibi konuları hicveder. Eserde, ölülerin dirildiği bir köyde halkın verdiği tepkiler anlatılır; ancak yaşayanların, ölülerin geri dönmesini bir felaket olarak görmesi, toplumsal çürümüşlüğün ve değişime kapalı bir zihniyetin eleştirisini içerir. Mehmetkuluzâde, eserinde sadece halkı değil, din adamlarını ve yöneticileri de eleştirerek cehaletin kurumsal boyutlarını gösterir. Genel olarak eser, halkı akılcı düşünmeye teşvik eden ve toplumsal dönüşüm ihtiyacını vurgulayan bir alegori olarak değerlendirilebilir.

12.Oyun organizasyonundaki çalışmalar (Örnektir)

13.Yazarın Yaratıcılık Anlayışı ve Oyunun Tarihi Bağlamı

Celil Mehmetkuluzâde, yaşadığı dönemin toplumsal sorunlarını (adaletsizlik, cehalet, dini fanatizm) eleştirel bir bakış açısıyla inceleyen ve Azerbaycan edebiyatında ‘eleştirel realizm’ akımının önde gelen temsilcilerinden biri olan önemli bir yazardır. Edebiyatı toplumu bilinçlendirme aracı olarak gören Mehmetkuluzâde, eserlerinde mizahi ancak keskin bir dil kullanmıştır. 1906 yılında çıkardığı ‘Molla Nasreddin’ dergisi, toplumsal ve siyasal sorunları hiciv yoluyla geniş kitlelere ulaştırmada büyük rol oynamıştır.

Mehmetkuluzâde, ‘Ölüler’ gibi eserlerinde toplumsal çarpıklıkları sembolik ve eleştirel bir dille ele almıştır. Halkın diline ve kültürüne önem veren Mehmetkuluzâde, sade anlatımıyla geniş kitlelere hitap etmeyi başarmıştır. Mirza Fetali Ahundov’un başlattığı eleştirel realizm akımının önemli bir sürdürücüsü olan yazar hem eserleriyle hem de ‘Molla Nasreddin’ dergisiyle Azerbaycan edebiyatında kalıcı bir etki bırakmıştır. Bu dergi, Azerbaycan halkının bağımsızlık ve özgürlük mücadelesini destekleyen; aynı zamanda burjuva sınıfına karşı eleştirel bir tavır sergileyen önemli bir yayın organıdır. Mehmetkuluzâde, halkın sosyal ve kültürel dönüşüm sürecine ışık tutarak toplumun bilinçlenmesinde etkili bir rol oynamıştır

Mehmetkuluzâde’nin eserleri, yaşadığı dönemin toplumsal ve kültürel olaylarını yansıtmaktadır. ‘İran’da Hürriyet’, ‘Poçt Kutusu’, ‘Usta Zeynal’, ‘Nevruzeli’, ‘Kurbanali Bey’, ‘Nigarançılık’, ‘Şiir Bülbülleri’, ‘Molla Fezleli’, ‘Ölüler’, ‘Sirke’, ‘Bakkal Meşedi Rehim’, ‘Konsulun Arvadı’, ‘Yahut İki Muallim’, ‘Belki de Gaytardılar’, ‘Danabaş’, ‘Kendinin Ehvalatları’, ‘Deli Yığıncağı’, ‘Kuzu’, ‘Eşeğin İtmekliği’, ‘Felyetonlar’, ‘Yahu’, ‘Buz’, ‘İki Alma’ ve ‘Hatıratım’ gibi eserleri en bilinen yapıtları arasında yer almaktadır.

Yazarın ‘Ölüler’ adlı tiyatro oyununun ilk sahnelenme yeriyle ilgili kesin bir bilgi bulunmamakla; ancak, akademik çalışmalarda bu oyunun 29 Nisan 1911 tarihinde Bakü’de sahnelendiği bilgisine yer verilmektedir. İlk gösterimde yönetmenliği ünlü tiyatro oyuncusu ve yönetmeni Hüseyin Arablinski üstlenmiş; İskender rolünü Mirza Ağa Aliyev, Şeyh Nesrullah rolünü ise yazar ve dergi yayıncısı Ali Kulu Gamküsar canlandırmıştır.

Yakın tarihe bakıldığında, 25 Mayıs 2019’da Azerbaycan Cumhuriyeti’nin 101. kuruluş yıl dönümü etkinlikleri kapsamında ‘Ölüler ve Deliler’ adlı tiyatro oyunu Kars’ta sahnelenmiş ve izleyicilerden büyük beğeni toplamıştır. Sovyetler Birliği döneminde ise eser, Tevfik Kazımov’un yönetmenliğinde sahnelenmiş ve Azerbaycan tiyatrosunun önde gelen sanatçıları bu prodüksiyonda yer almıştır. Bu gelişmeler, Bakü’nün o dönemde kültürel ve entelektüel anlamda önemli bir merkez hâline geldiğini; tiyatronun ise halkı eğitme, bilinçlendirme ve toplumsal dönüşümü teşvik etme amacı taşıyan güçlü bir araç olduğunu göstermektedir.

KAYNAKLAR

Celil Mehmetkuluzâde. (1909). Ölüler. (Çev. Cahangir Novruzov). Yayın belli değil.

Habibbeyli, İ. (2010). Ünlü Azerbaycan Yazarı Celil Mehmetkuluzade Üzerine Yeni Bir İnceleme. Journal of Turkish Research Institute, 11(23), 339-342.

Tacettin Durmuş. “Celil Mehmetkuluzâde’nin eseri ‘Ölüler ve Deliler’Kars’ta sahnelenecek” https://www.gazetekars.com  [Erişim: 07.04.2025].

Mayıs Alizade. “Ölüleri okumalı” https://www.indyturk.com/   [Erişim: 07.04.2025].

Share on Facebook

Follow us

Save

Celil Efendiler

Celil Efendiler, 1988 yılında Rize’de doğdu. İlkokul, ortaokul ve lise eğitimini burada tamamladı. 2005–2008 yılları arasında bir süre ticaretle ilgilendi. 2010 yılında askerlik hizmetinin ardından Sadri Alışık Akademi’de oyunculuk eğitimi aldı.

2012 yılında başladığı Rize Üniversitesi Makine Bölümü’nden 2014 yılında mezun oldu. Aynı yıl, Gençlik ve Spor Bakanlığı’na bağlı gençlik kampları ve gençlik merkezlerinde Gençlik Lideri olarak görev yaptı.

2019 yılında Çekmeköy Tiyatro Topluluğu’nu kurdu. Pandemi sürecine kadar burada iki çocuk oyunu ve bir yetişkin oyunu yazıp yönetti. Aynı dönemde çeşitli drama çalışmaları da yürüttü.

Hâlen, 2022 yılında kazandığı İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sahne Sanatları Bölümü’nde eğitimine devam etmektedir.

www.logosayolculuk.com